ابو القاسم سلطانى
136
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
شمسى و روز بهمن دومين روز هر ماه بوده است و چون ريشه اين گياه را در بهمنماه از زمين خارج مىكردهاند به اين نام ناميده شده است . به فرانسوى و انگليسى ، آلمانى و ايتاليائى گياه را Behen مىنامند كه ماخوذ از زبان پارسى است متاسفانه در برخى از تاليفات جديد به جاى نام قديمى آن " گل گندم طلائى " آمده است . در آثار يونانىها و رومىها نامى از گياه برده نشده است قديمترين كتاب پارسى كه شرح آن آمده است كتاب الابنيه نوشته هروى مىباشد وى مىنويسد : بهمن سرخ و سپيد است و هر دو گرم و خشك و آن ريشه گياه است و زيادكننده منى و شهوت جماع مىباشد و در طپش قلب ناشى از سردى موثر است و در صورت عدم دسترسى به بهمن جانشين آن ششقاقل مىباشد 2 * . اخوينى از " طريفل بزرگ " كه تركيبى است از هليله سياه ، بليله ، بوزيدان ، زنجبيل ، بهمن سرخ و سپيد . . . همچنين از تركيبى به نام " دنيدمشگ " و بالاخره از " گوارش زرعونى " كه تركيبى از تخم زردك ، تخم شلغم 3 * ، تخم هليون ، دو بهمن 4 * . . . براى درمان مبتلايان به ناتوانى جنسى و به منظور زياد كردن اسپرم استفاده و توصيه نموده است 5 * به عقيده ابن سينا خوردن آن فربهى مىآورد و براى اشخاص لاغر و مبتلايان به ضعف قلب خوب است 6 * . ابن بيطار مىنويسد رازى در كتاب ابدال الادويه گويد كه جانشين آن هموزنش تودرى 7 * و نيم وزن آن لسان العصافير 8 * مىباشد 9 * و مسيح گفته است كه آن سنگ مثانه را مىريزاند 10 * . حكيم مومن ، عقيلى خراسانى و سلطان الحكماء علاوه بر موارد مصرف ذكر شده در فوق براى آن اثرات ضد نفخ ، خلطآور و ضد انسداد مجارى قائل شدهاند و مىنويسند اگر آن را در آب جوشانده تا له شود و آب آن را ناشتا و بهويژه اگر با بادام و نخود بخورند باعث فربه شدن مىگردد همچنين ضماد آن با عسل و نمك تلخ 11 * چهره زنان را خوشرنگ و شاداب نموده و لكههاى سياه و كك و مك را از بين مىبرد و شستن موى سر با آن مو را خوشبو و شياف مهبلى آن با زعفران رحم را تميز و خوشبو مىكند و چون براى قسمتهاى پائين بدن زيانبخش است بهعنوان مصلح آن را با انيسون ، كتيرا و عناب مصرف مىنمايند . مقدار خوراك آن حدود 10 گرم و محلول حاصل از جوشانده 50 گرم در ليتر آن به مقدار 100 گرم مىباشد 12 * . تركيبات شيميائى : ريشه گياه داراى يك ماده متبلور به نام لاكتون بهنين Lactone behenin مىباشد . ( 1 * ) - در پاكستان ريشه Salvia haematodes Scor را بهمن سرخ مىنامند . شايد اين توجيهى باشد بر اين گفتار غافقى كه ريشه سه نوع گياه بهمن ناميده مىشود . ( 2 * ) - تلخيص از الابنيه ص 66 ( 3 * ) - اصل شلمغ